گامهای بلند کشاورزی زنجان به سوی صادرات
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ کشاورزی زنجان به عنوان یکی از ستونهای اصلی اقتصاد استان، امروز در نقطهای حساس از حیات خود قرار گرفته است؛ نقطهای که در آن ظرفیتهای بینظیر طبیعی و اقلیمی در تقابل آشکار با چالشهای ساختاری بازار ایستادهاند.
بیشتر بخوانید
این تقابل، داستانی است که از دشتهای حاصلخیز سلطانیه تا باغات زیتون طارم و مزارع ماهنشان، در کلام هر بهرهبرداری شنیده میشود داستانی از مرارتهای تولید و نابرابری در تقسیم سود.
برای درک دقیق وضعیت کنونی کشاورزی این خطه، پیش از هر چیز باید نگاهی منصفانه به مزایا و نقاط قوت آن داشت و در کنار آن، آسیبشناسی صریحی از ضعفهایی که سودآوری را برای تولیدکننده به حداقل رسانده است، ارائه کرد.
نگاهی به آمارهای رسمی بهخوبی نشان میدهد که ظرفیت تولیدی استان بسیار فراتر از یک کشاورزی معیشتی و سنتی است. سالانه بیش از ۳۹ هزار تن انواع محصولات کشاورزی به ارزش بیش از ۳۴ میلیون دلار از گمرکات استان زنجان صادر میشود؛ رقمی چشمگیر که قدرت رقابتپذیری کالاهای این دیار را در بازارهای آن سوی مرزها به اثبات میرساند.
در کنار زراعت و باغداری، کارنامه شیلات استان نیز درخشان و کمنظیر است میزان تولید مزارع شیلاتی استان سالانه ۱۹ هزار و ۸۰۰ تن است و از این میزان، بیش از یک هزار و ۲۰۰ تن ماهی باکیفیت راهی بازارهای صادراتی میشود، دستاوردی که برای استانی غیرساحلی، خود گواهی بر مهارت آبزیپروران و ظرفیت منابع آبی دائمی این خطه است.
این پویایی در بخش پروتئین نیز تداوم دارد؛ به گونهای که سالانه ۱۴ هزار و ۵۰۰ تن گوشت قرمز و 4 هزار و ۴۰۰ تن گوشت بوقلمون در استان تولید میشود و به همین لحاظ، زنجان در کشور رتبهای ممتاز و شاخص دارد.
این اعداد و ارقام به روشنی نشان میدهند که در میدان سخت تولید، کشاورز، دامدار و آبزیپرور زنجانی با پشتکار و دانش تجربی خود توانستهاند نقشی بیبدیل در تأمین امنیت غذایی کشور ایفا کنند اما پرسش اساسی این است که آیا این تولید پرشور، برای تولیدکننده سودی عادلانه به همراه داشته است؟
در شمار مزایای کشاورزی زنجان، تنوع اقلیمی نخستین و برجستهترین نکته است. این استان به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، از اقلیمهای متفاوتی بهره میبرد که اجازه میدهد طیف گستردهای از محصولات استراتژیک و باغی، از زیتون و انگور گرفته تا غلات و حبوبات، با کیفیت صادراتی تولید شوند.
این مزیت نسبی، فرصتی طلایی برای زنجان است که تا به امروز به شکل کامل از آن بهرهبرداری نشده است.
کشاورزی دانش بنیان فرصتی ارزشمند در استان
محصولات کشاورزی استان در بازارهای هدف، بهویژه در گروه باغی مانند زیتون، از شهرت بالایی برخوردارند و این یعنی تقاضای واقعی برای محصول زنجان وجود دارد و آنچه کم است، نه مشتری بلکه سازوکار رسیدن سالم و برندار محصول به بازار است.
از دیگر سو، گرایش به کشاورزی دانشبنیان که در سالهای اخیر در استان کلید خورده، فرصتی ارزشمند به شمار میرود.
استفاده از سیستمهای آبیاری نوین و فناوریهای دقیق کشاورزی در مزارع الگویی نشان داده است که با بهرهگیری از دانش روز میتوان تولید در واحد سطح را چندین برابر کرد.
این حرکت به سمت مدرنسازی، نویدبخش کاهش هدررفت منابع آبی و افزایش بهرهوری است و در استانی که با محدودیت جدی منابع آب دستوپنجه نرم میکند، همین بهرهوری بزرگترین نقطه قوت محسوب میشود.
تجربه مجتمعهای پرورش آبزیان در حاشیه رودخانههای دائمی نیز نشان میدهد وقتی سرمایهگذاری هوشمندانه با اقلیم و منابع منطقه هماهنگ شود، نتیجهای رقابتی در سطح ملی به بار مینشیند.
اما در سوی دیگر این ترازو، با چالشهای بنیادین بازار روبهرو هستیم که بزرگترین مانع بر سر راه کشاورزان زنجانی به شمار میروند.
حضور دلالان از معایب اصلی بازار کشاورزی
یکی از اصلیترین معایب بازار فعلی، حضور پررنگ و سلطهگر واسطهها و دلالان است.
این واسطهها در غیاب ساختارهای حمایتی و نظامهای توزیع سازمانیافته، عملاً تعیینکننده قیمتاند، معضل اصلی اینجاست که کشاورز به دلیل نیاز به نقدینگی فوری پس از فصل برداشت و ناتوانی در نگهداری محصول، چارهای جز فروش با قیمت پایین به واسطهها ندارد و همین واسطهها سپس همان محصول را با قیمتهای گزاف در بازارهای مصرف به فروش میرسانند.
دلالان بدون آنکه کوچکترین نقشی در فرآیند تولید داشته باشند یا رنج زراعت را به جان بخرند، بیشترین حاشیه سود را از آنِ خود میکنند.
این وضعیت نهتنها کمر کشاورز را زیر بار هزینههای تولید خم میکند، بلکه انگیزه سرمایهگذاری و توسعه در این بخش را نیز از بین میبرد و جوان روستایی را به مهاجرت و تغییر شغل ترغیب میسازد.
واسطهگری در زنجان، ریشه در خلأهای زنجیره تأمین دارد یعنی وقتی سیستم حملونقل و لجستیک استاندارد، انبارهای مجهز یا پلتفرمهای عرضه مستقیم وجود نداشته باشد، دلال عملاً تنها پل ارتباطی میان مزرعه و شهر باقی میماند.
نبود زنجیره سرمایش استاندارد و سردخانههای کافی در نزدیکی قطبهای تولیدی، کشاورز را در موضع ضعف قرار میدهد.
وقتی تولیدکننده قادر به نگهداری محصول برای زمان مناسب بازار نباشد، فروش فوری به دلال تنها راه نجات محصول از فساد است.
کشاورزی که برای تسویه بدهی کارگری، خرید نهاده فصل آینده یا مخارج روزمره خانواده به پول نقد محتاج است، نمیتواند محصول خود را در هوای آزاد رها کند تا بپوسد پس در برابر نرخهای تحمیلی سر مزرعه سر تسلیم فرود میآورد و باکیفیتترین خروجی زحمتش، به بهایی ناچیز تغییر مالک میدهد.
خامفروشی آفت کشاورزی زنجان
ضعف بزرگ دیگر در حوزه صادرات و فروش خارجی نهفته است اگرچه کیفیت محصولات کشاورزی استان بالاست، اما بخش بزرگی از این تولیدات به صورت فله و خام از استان خارج میشود.
این خامفروشی، بزرگترین آفتی است که اقتصاد کشاورزی زنجان به آن دچار است.
وقتی محصولی مانند زیتون مرغوب طارم بدون فرآوری، سورتینگ و بستهبندی استاندارد از استان خارج میشود، سود اصلی فرآوری و ارزش افزوده نصیب واحدهای صنعتی در سایر استانها و حتی کشورهای دیگر میشود.
محصولی که در قوطی با نشان تجاری دیگران عرضه میگردد، هیچ اثری از نام زنجان بر خود ندارد و این یعنی استان، هم بازار و هم اعتبار خود را از دست میدهد. فقدان برند اختصاصی و گواهی اصالت باعث شده تولیدات استان در بازارهای مقصد یا دیده نشوند یا با نامهای تجاری دیگران فروخته شوند.
برای صادرات موفق، صرف تولید محصول باکیفیت کافی نیست؛ نیاز به بستهبندی مدرن، بازاریابی بینالمللی و رعایت استانداردهای سختگیرانه صادراتی است که در زنجیره کشاورزی استان ضعیف عمل کرده است.
نتیجه آنکه تولیدکننده زنجانی، بازارهای پردرآمد جهانی را به دلیل فقدان دانش فروش و ابزارهای صادراتی از دست میدهد و رقمی که میتواند چند برابر شود، در سقف آمارهای فعلی متوقف میماند.
در کنار اینها، قیمتگذاری غیرشفاف نیز یکی از آفتهای بزرگ این بازار است، قیمت محصولات اغلب نه بر اساس عرضه و تقاضای واقعی یا هزینه تمامشده بهعلاوه سود عادلانه، بلکه بر پایه حدس و گمان و قدرت چانهزنی دلالان در میادین ترهبار تعیین میشود. این بیثباتی، کشاورز را در بلاتکلیفی دائمی فرو برده است؛ او امروز نمیداند محصولی را که با هزار امید و هزینه تولید میکند، فردا به چه قیمتی خریدار خواهد داشت.
نبود سازوکارهای شفاف عرضه برای بسیاری از محصولات باعث شده قیمتگذاری سلیقهای و احساسی باشد و سرمایهگذار خرد نیز به دلیل همین ابهام، از ورود به بخش کشاورزی بترسد.
با این حال، میتوان از دل همین معایب، راههایی برای تقویت کشاورزی زنجان یافت. اگر از زاویه فرصتمحور به موضوع بنگریم، خرد بودن اراضی که تاکنون ضعفی شمرده میشد، در صورت تجمیع در قالب شرکتهای سهامی زراعی و تعاونیهای واقعی، میتواند به مزیت رقابتی بدل شود. تشکیل تعاونیهای تولیدی که با تجمیع محصولات اعضا، بهعنوان یک بازیگر قدرتمند در بازار قیمتگذاری کنند، بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
این تعاونیها میتوانند با خرید مشترک ماشینآلات مدرن، هزینههای تولید هر عضو را بهشکل چشمگیری کاهش دهند، زیرا ماشینآلات سنگینی که کشاورز تنها قادر به اجاره آنها با نرخهای بالا است، در قالب مالکیت مشترک تعاونی، در دسترس همگان قرار میگیرد و هم فشار مالی کاسته میشود و هم نوسازی ناوگان مکانیزاسیون تسریع میشود.
سردخانههای تعاونی، پشتوانه محکم کشاورزان زنجانی هستند
نقش تعاونیها در رفع معضل انبارش نیز تعیینکننده است، ایجاد سردخانهها و انبارهای تعاونی در جوار روستاها و قطبهای تولید، دست کشاورز را برای عرضه محصول در زمان مناسب باز میگذارد.
وقتی کشاورز بداند میتواند بخشی از محصول خود را نگهداری کند و در روزهایی که قیمت بازار منطقیتر است به فروش برساند، قدرت چانهزنیاش بهشدت افزایش مییابد و دیگر مجبور نیست یکجا و یکفصله، کل دسترنج خود را به اولین خریدار واگذار کند.
در همین راستا، ورود به بازارهای شفاف مانند بورس کالا مسیری است که قیمتگذاری را از سلیقه دلالان به اعداد و ارقام واقعی میرساند و ضمن شفافیت، کشاورز را از شریک نامرئی و بیسهم بازار به بازیگری رسمی تبدیل میکند.
راهکار مکمل دیگر، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی کوچک در جوار مزارع است. وقتی واحد فرآوری، سورتینگ، خشککردن، روغنگیری یا بستهبندی در خود منطقه فعال شود، ورق به نفع تولیدکننده بازمیگردد و زنجان میتواند از یک تولیدکننده فلهمحور به یک قطب عرضه محصولات فرآوریشده تبدیل شود.
هر تن محصولی که در داخل استان فرآوری و بستهبندی شود، به معنای اشتغال مستقیم و غیرمستقیم برای جوانان همان روستا، درآمد پایدارتر برای کشاورز و ماندگاری نام استان در بازارهای ملی و جهانی است.
تجربه صادرات ماهی از استان نشان میدهد وقتی محصول به سمت فرآوری و بستهبندی صادراتی حرکت کند، تقاضای خارجی نیز افزایش مییابد، الگویی که میتواند در سایر محصولات از زیتون تا میوههای سردرختی تکرار شود.
در زمینه فروش و بازاررسانی، ظهور کسبوکارهای دیجیتال و استارتآپهای حوزه کشاورزی دریچهای نو به سوی کشاورزان گشوده است.
این پلتفرمها مهمترین مزیت خود را در حذف واسطههای غیرضروری و برقراری ارتباط مستقیم میان مزرعه و مصرفکننده دارند. وقتی کشاورز بتواند محصول خود را از طریق اپلیکیشنها و سکوهای فروش آنلاین به دست مشتری نهایی برساند، هم قیمت برای مصرفکننده کاهش مییابد و هم سود کشاورز افزایش پیدا میکند. معادلهای برد-برد که شایسته است توسط مسئولان استان و خود تولیدکنندگان جدی گرفته شود.
آموزش دیجیتالی شدن فروش به کشاورزان، هزینهای اندک برای دولتها دارد اما میتواند ساختار قیمتگذاری یک منطقه را برای همیشه دگرگون کند.
در کنار این، توسعه گردشگری کشاورزی در مناطق زیبای ماهنشان و طارم مزیت نادیدهگرفتهشدهای است که میتواند با میزبانی از بازدیدکنندگان در فصل برداشت، درآمد مستقیمی برای کشاورز ایجاد کند و مهمتر از آن، به برندسازی محصول محلی بینجامد.
گردشگریای که به مزرعه میآید و کیفیت محصول را از نزدیک میبیند، خود به مروج و مشتری وفادار آن محصول بدل میشود و این شناخت، بهترین تبلیغ برای ورود محصول به بازارهای بزرگتر است.
بررسی عمیق وضعیت فعلی نشان میدهد که کشاورزی زنجان در یک پارادوکس گرفتار است؛ پتانسیل بالای تولید در کنار ضعف مفرط در بازاریابی و زنجیره ارزش. اگر نگاهی نقادانه داشته باشیم، مقصر اصلی این وضعیت تنها دلالان نیستند، بلکه فقدان نگاه اقتصادی به کشاورزی از سوی بخشهایی از بدنه مدیریتی و همچنین مقاومت در برابر تغییرات مدرن از سوی خودِ بخش تولید نیز بیتأثیر نبوده است.
تولیدکننده زنجانی باید بپذیرد که کشاورزی سنتی دیگر پاسخگوی هزینههای زندگی و چالشهای بازار مدرن نیست.
حرکت به سمت برندسازی، ثبت نشان جغرافیایی برای محصولات شاخص، دریافت گواهیهای ارگانیک برای محصولات صادراتی و ورود به بازارهای سرمایه، نه یک انتخاب بلکه ضرورتی برای بقا در فضای رقابتی امروز است.
محصول بدون شناسنامه بیهویت در بازار جهانی
محصولی که شناسنامه و هویت نداشته باشد، در بازار جهانی نیز هویتی ندارد.
در نهایت، راه برونرفت از این چالشها اصلاح ساختاری است، اصلاحی که از مزارع آغاز میشود و تا میزهای مذاکرات تجاری در اتاق بازرگانی ادامه پیدا میکند.
دولت باید در این مسیر نقش تسهیلگر ایفا کند نه دخالتگر؛ حمایت از ایجاد سردخانههای مدرن، تسهیل صادرات با حذف بوروکراسیهای زائد اداری، آموزش کشاورزان در حوزه بازاریابی دیجیتال و تشویق سرمایهگذاران برای احداث واحدهای بستهبندی و فرآوری در شهرستانهای کوچک باید در صدر اولویتها قرار گیرد.
بازار کشاورزی زنجان در صورتی که بتواند زنجیره ارزش خود را تکمیل کند و دست واسطههای غیرضروری را کوتاه سازد، پتانسیل آن را دارد که به یکی از موتورهای اصلی رشد اقتصادی استان تبدیل شود؛ بهگونهای که آمار صادرات ۳۴ میلیون دلاری تنها آغاز راه باشد نه پایان آن.
سودآوری کشاورزی، امنیت غذایی و معیشت پایدار روستاییان زنجان، همگی در گرو تغییر نگرش از تولید به هر قیمت، به تولید هوشمند و بازاریابی هدفمند است. این مسیر اگرچه سخت و پر از سنگلاخ است، اما تنها جادهای است که کشاورزان را از بند دلالی رها میکند و ثمره تلاششان را به سفره خودشان بازمیگرداند تا عرق جبین تولیدکننده به سکهای در جیب خودش بدل شود، نه سودی در جیب دستهای پنهان.
انتهای خبر/